Nadczynność tarczycy u sportowców: przyczyny oraz związek z wysiłkiem i farmakologią

Chudnięcie bez wysiłku, wysokie tętno w spoczynku i «niekończąca się» energia mogą wydawać się sportowcowi pożądanym stanem. Jednak za nimi czasem kryje się nadmiar hormonów tarczycy — stan niszczący mięśnie i kości oraz zwiększający ryzyko arytmii. Redakcja analizuje, dlaczego rozwija się nadczynność tarczycy, czym różni się ona od sztucznej tyreotoksykozy spowodowanej przyjmowaniem hormonów i co zmienia wysiłek sportowy.

Nadczynność tarczycy i tyreotoksykoza: na czym polega różnica

Tyreotoksykoza to ogólna nazwa stanu, gdy tkanki organizmu są narażone na działanie nadmiaru hormonów tarczycy, niezależnie od przyczyny. Nadczynność tarczycy to węższe pojęcie: tak nazywa się sytuację, gdy nadmiar hormonów wytwarza sama tarczyca pracująca wzmożenie (Ross et al., 2016).

Ta różnica ma znaczenie praktyczne. Tyreotoksykoza może występować także bez nadczynności gruczołu: przy zapaleniu, gdy z uszkodzonych komórek uwalniają się zapasy hormonów, lub przy dostarczaniu hormonów z zewnątrz — w postaci tabletek. Leczenie w tych przypadkach jest zasadniczo różne, dlatego pierwszym zadaniem lekarza jest ustalenie źródła nadmiaru.

Hormony tarczycy nasilają przemianę materii we wszystkich tkankach. Stąd typowe objawy: przyspieszone bicie serca, drżenie rąk, potliwość, nietolerancja gorąca, utrata masy ciała przy zachowanym lub zwiększonym apetycie, drażliwość, bezsenność, częste wypróżnienia, u kobiet — zaburzenia cyklu miesiączkowego. Jednocześnie rośnie rozpad białka, w tym mięśniowego.

Według przeglądów jawna nadczynność tarczycy występuje u około 0,2–1,3% populacji w regionach o wystarczającym zaopatrzeniu w jod, częściej u kobiet (De Leo et al., 2016). Postać subkliniczna — z obniżonym TSH i prawidłowymi hormonami — jest rozpowszechniona szerzej.

Główne przyczyny

Najczęstszą przyczyną nadczynności tarczycy u młodych ludzi jest choroba Gravesa-Basedowa (wole toksyczne rozlane). To stan autoimmunologiczny, w którym organizm wytwarza przeciwciała stymulujące receptory TSH, a gruczoł pracuje bez kontroli przysadki. Chorobie może towarzyszyć uszkodzenie oczu — oftalmopatia endokrynna, której jednym z udowodnionych czynników ryzyka jest palenie.

U osób starszych i w regionach z historycznym niedoborem jodu, do których należy Ukraina, często występują wole guzkowe toksyczne oraz gruczolak toksyczny — guzki samodzielnie wytwarzające hormony. Nagłe dostarczenie dużych ilości jodu (środki kontrastowe, amiodaron, suplementy z wodorostami) jest w stanie «obudzić» takie guzki.

Osobną grupę stanowią zapalenia tarczycy: podostre (często po infekcji wirusowej, z bólem szyi), bezbolesne i poporodowe. W tych przypadkach tyreotoksykoza jest zazwyczaj krótkotrwała i z czasem może przechodzić w przejściową niedoczynność tarczycy, gdyż zapasy hormonów w zniszczonych komórkach się wyczerpują.

Sztuczna tyreotoksykoza a farmakologia

Dla środowiska sportowego szczególnie charakterystyczna jest sztuczna (egzogenna) tyreotoksykoza — skutek przyjmowania preparatów lewotyroksyny lub liotyroniny (T3) w celu przyspieszenia chudnięcia. Takie preparaty są rozpowszechnione wśród kulturystów w okresie przygotowań, a także wchodzą w skład nielegalnych «spalaczy tłuszczu», gdzie ich obecność nie zawsze jest podana na etykiecie.

Egzogenne hormony hamują TSH, a własny gruczoł «zasypia». Cechą laboratoryjną pomagającą odróżnić ten stan od choroby Gravesa-Basedowa jest niski poziom tyreoglobuliny we krwi, podczas gdy przy wzmożonej pracy gruczołu jest on zazwyczaj podwyższony. USG i scyntygrafia pokazują obniżenie aktywności gruczołu.

Nadmiar T3 przyspiesza rozpad nie tylko tłuszczu, ale i białek mięśniowych, zwiększa częstość skurczów serca i pobudliwość mięśnia sercowego. Połączenie z innymi stymulantami — kofeiną w dużych dawkach, synefryną, klenbuterolem — sumuje efekty sympatykomimetyczne i zwiększa ryzyko arytmii. Przegląd Endocrine Society (Pope et al., 2014) wymienia hormony tarczycy wśród środków stosowanych razem z innymi preparatami w celu poprawy «formy».

Jeszcze jeden scenariusz to fałszywa tyreotoksykoza na wyniku. Wysokie dawki biotyny w suplementach na włosy i skórę zaburzają testy immunochemiczne, dając fałszywie niskie TSH i fałszywie wysokie T4 i T3, co może imitować chorobę Gravesa-Basedowa. FDA osobno ostrzegała przed taką interferencją. O przyjmowaniu biotyny należy koniecznie poinformować lekarza.

Wysiłek: maskowanie i ryzyko

Wysiłek fizyczny nie powoduje nadczynności tarczycy, ale może istotnie utrudnić jej rozpoznanie. Wytrenowany sportowiec jest przyzwyczajony do podwyższonego tętna, potliwości i wysokiego apetytu, a utratę masy ciała nierzadko odbiera jako sukces diety. Tachykardię w spoczynku zrzuca się na kawę lub przemęczenie.

Jednocześnie tyreotoksykoza obniża tolerancję wysiłku: rośnie częstość skurczów serca przy tej samej pracy, przyspiesza nadejście zmęczenia, pojawia się osłabienie mięśni, przede wszystkim w mięśniach proksymalnych ud i barków. Sportowiec może zauważyć, że przysiady czy wchodzenie po schodach przychodzą trudniej, mimo «rześkości».

Nadmiar hormonów nasila wytwarzanie ciepła, dlatego treningi w upale i w ciepłych salach zwiększają ryzyko przegrzania. Najpoważniejszym ryzykiem jest migotanie przedsionków i inne arytmie, których prawdopodobieństwo rośnie przy połączeniu intensywnego wysiłku, stymulantów i odwodnienia.

• tętno w spoczynku zauważalnie wyższe niż zwykle u ciebie przez kilka dni;
• utrata masy ciała bez zmiany odżywiania lub przy zwiększonym apetycie;
• drżenie rąk, potliwość, nietolerancja ciepła;
• bezsenność, lękliwość, drażliwość;
• osłabienie mięśni ud i barków, spadek wyników siłowych.

Skutki dla organizmu sportowca

Długotrwała tyreotoksykoza przyspiesza obrót kostny i obniża gęstość mineralną kości. Dla sportowców, zwłaszcza kobiet i tych, którzy mają już deficyt energetyczny, zwiększa to ryzyko złamań przeciążeniowych. Nawet subkliniczna nadczynność tarczycy u osób starszych wiąże się ze wzrostem ryzyka osteoporozy i migotania przedsionków.

Nasilony katabolizm białka prowadzi do utraty masy i siły mięśniowej, co niweczy efekty treningów. Zaburza się gospodarka węglowodanowa, może obniżać się tolerancja glukozy. Negatywne zmiany dotykają też psychiki: lękliwość, drażliwość, zaburzenia snu pogarszają regenerację.

Rzadkim, ale zagrażającym życiu powikłaniem jest przełom tarczycowy: gwałtowne zaostrzenie z wysoką gorączką, wyraźną tachykardią, splątaniem i niewydolnością serca. Może być prowokowany infekcją, operacją czy nagłym przerwaniem leczenia przeciwtarczycowego i wymaga natychmiastowej pomocy w szpitalu.

Większość tych skutków jest częściowo lub całkowicie odwracalna po normalizacji poziomu hormonów, ale utracona masa kostna odbudowuje się powoli. Dlatego wczesna diagnostyka ma dla sportowca bezpośrednią wartość praktyczną.

Wnioski redakcji

Nadczynność tarczycy u sportowców najczęściej wiąże się z chorobą Gravesa-Basedowa, guzkami toksycznymi lub zapaleniami tarczycy, a specyfika sportowa polega głównie na tym, że objawy długo maskują się pod wytrenowaniem i «dobrą formą».

Osobnym i charakterystycznym dla sportu scenariuszem jest sztuczna tyreotoksykoza spowodowana przyjmowaniem hormonów tarczycy w celu chudnięcia, często w połączeniu ze stymulantami. Grozi ona arytmiami, utratą mięśni i masy kostnej. Kolejnym źródłem zamieszania jest biotyna zaburzająca wyniki badań.

Utrzymująca się tachykardia w spoczynku, utrata masy ciała, drżenie i nietolerancja ciepła to powód, by oznaczyć TSH i zwrócić się do endokrynologa, uczciwie opowiadając o wszystkich preparatach i suplementach.

Radzimy również przeczytać nasze artykuły o diagnostyce nadczynności tarczycy, o niedoczynności tarczycy u sportowców i o ryzyku spalaczy tłuszczu dla serca.

Bibliografia

1. Ross DS, Burch HB, Cooper DS, et al. 2016 American Thyroid Association guidelines for diagnosis and management of hyperthyroidism and other causes of thyrotoxicosis. Thyroid. 2016;26(10):1343–1421.
2. De Leo S, Lee SY, Braverman LE. Hyperthyroidism. Lancet. 2016;388(10047):906–918.
3. Kahaly GJ, Bartalena L, Hegedüs L, et al. 2018 European Thyroid Association guideline for the management of Graves' hyperthyroidism. Eur Thyroid J. 2018;7(4):167–186.
4. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
5. U.S. Food and Drug Administration. Biotin (Vitamin B7): Safety Communication — may interfere with lab tests. FDA; 2017 (updated 2019).