Cynk we krwi: co pokazuje badanie i dlaczego jest ważne dla sportowca

Cynk to pierwiastek śladowy, bez którego nie działają setki enzymów, komórki odpornościowe i układ hormonalny. Sportowcy często słyszą, że z potem «tracą cynk», i kupują suplementy na oślep. Redakcja wyjaśnia, co naprawdę pokazuje badanie cynku we krwi, dlaczego jego wynik łatwo błędnie zinterpretować i w jakich sytuacjach ten test rzeczywiście pomaga.

Po co organizmowi cynk

Cynk wchodzi w skład lub reguluje aktywność ponad trzystu enzymów. Wśród nich — anhydraza węglanowa, która pomaga usuwać dwutlenek węgla z pracujących mięśni, dehydrogenaza mleczanowa uczestnicząca w przemianie mleczanu oraz dysmutaza ponadtlenkowa neutralizująca wolne rodniki. Ponadto cynk stabilizuje tak zwane «palce cynkowe» — obszary białek, przez które receptory hormonalne wiążą się z DNA.

W organizmie dorosłego człowieka znajduje się jedynie około 2–3 g cynku i niemal cały jest «zablokowany» w tkankach. Największe zapasy skupione są w mięśniach szkieletowych i kościach, zauważalna ilość — w wątrobie, skórze, prostacie. Specjalnego «magazynu», z którego organizm mógłby szybko czerpać cynk w razie niedoboru, jak w przypadku żelaza, nie istnieje. Dlatego stały dopływ z pożywieniem jest ważny.

Główne źródła cynku w diecie to czerwone mięso, drób, owoce morza (zwłaszcza ostrygi), jaja, produkty mleczne, rośliny strączkowe i produkty pełnoziarniste. Przyswajanie z produktów roślinnych jest niższe z powodu fitynianów, które wiążą pierwiastek w jelicie. To właśnie dlatego wegetarianie i sportowcy na restrykcyjnych dietach trafiają do grupy ryzyka niedostatecznej podaży.

Zalecana norma spożycia, według danych Instytutu Medycyny USA, wynosi 11 mg na dobę dla dorosłych mężczyzn i 8 mg dla kobiet, a górna dopuszczalna granica to 40 mg na dobę ze wszystkich źródeł. Te liczby warto pamiętać, gdy mowa o suplementach: «więcej» nie oznacza tu «lepiej».

Co dokładnie mierzy badanie

Standardowy test laboratoryjny określa stężenie cynku w surowicy lub osoczu krwi. W tym «basenie» znajduje się mniej niż jeden procent całkowitego cynku organizmu. Większa część cynku surowiczego związana jest z albuminą, mniejsza — z alfa-2-makroglobuliną, a jedynie znikomy udział pozostaje w formie wolnej. W istocie jest to cynk transportowy, będący «w drodze» między jelitem, wątrobą a tkankami.

Mimo ograniczeń międzynarodowa grupa BOND (Biomarkers of Nutrition for Development) w swoim przeglądzie z 2016 roku uznała stężenie cynku w surowicy za najlepszy dostępny biomarker statusu cynkowego — przede wszystkim na poziomie populacji. Dla pojedynczej osoby wynik należy interpretować ostrożniej: organizm utrzymuje poziom we krwi dość stabilnym, nawet gdy podaż z pożywieniem się obniża.

Laboratoria podają wynik w mikromolach na litr lub mikrogramach na decylitr (1 µmol/l ≈ 6,54 µg/dl). Zakresy referencyjne różnią się, ale dolna granica leży zazwyczaj w okolicach 10–11 µmol/l. Międzynarodowa grupa doradcza IZiNCG proponuje dla porannego pobrania na czczo dolne wartości progowe około 70 µg/dl dla kobiet i 74 µg/dl dla mężczyzn.

Inne sposoby oceny — cynk w erytrocytach, we włosach czy w moczu — są w rutynowej praktyce mniej ustandaryzowane. Analizy włosów, które czasem proponują laboratoria komercyjne, specjaliści nie zalecają do indywidualnej diagnostyki: wynik zależy od szamponów, farbowania i zanieczyszczeń.

Dlaczego cynk jest ważny dla sportowca

Intensywne treningi zwiększają zapotrzebowanie na enzymy ochrony antyoksydacyjnej i przemiany energetycznej, z których wiele jest cynkozależnych. Przegląd Lukaski (2004) wykazał, że niedostateczny status cynkowy może wiązać się z obniżoną siłą i wytrzymałością mięśniową, choć przekonujących danych o korzyściach z suplementacji dla osób bez niedoboru nie ma.

Drugą ważną dziedziną jest odporność. Cynk jest niezbędny do dojrzewania i pracy limfocytów T; nawet umiarkowany niedobór osłabia odpowiedź odpornościową (Prasad, 2008). Dla sportowców w okresach dużych objętości i zawodów, gdy częstość infekcji dróg oddechowych rośnie, ma to znaczenie praktyczne.

Trzeci aspekt to regulacja hormonalna. Cynk uczestniczy w syntezie i działaniu testosteronu oraz innych hormonów, a wyraźny niedobór w obserwacjach klinicznych wiązał się z obniżeniem testosteronu. Jednocześnie nadmiar cynku u osób z prawidłowym statusem nie podnosi testosteronu — to jeden z rozpowszechnionych mitów marketingowych.

Wreszcie cynk jest tracony z potem i moczem, a jego przyswajanie pogarsza się na dietach niskokalorycznych i roślinnych. Dlatego ryzyko niedoboru jest wyższe w dyscyplinach z kategoriami wagowymi, w dyscyplinach estetycznych i u sportsmenek z ograniczonym odżywianiem.

• Przemiana energetyczna:kofaktor enzymów glikolizy i utylizacji mleczanu.
• Ochrona antyoksydacyjna:składnik miedziowo-cynkowej dysmutazy ponadtlenkowej.
• Odporność:rozwój i funkcja limfocytów, tkanki barierowe.
• Regeneracja:synteza białka, gojenie ran i mikrourazów.

Jak przygotować się do badania

Poziom cynku we krwi ma zauważalne wahania dobowe: jest najwyższy rano i obniża się po posiłku oraz w ciągu dnia. Dlatego pobranie krwi najlepiej wykonać rano na czczo. Porównywanie wyników między sobą jest poprawne tylko wtedy, gdy warunki pobrania są jednakowe — ta sama pora dnia, to samo laboratorium, ten sam sposób odżywiania poprzedniego dnia.

Intensywny trening również zmienia stężenie: bezpośrednio po wysiłku poziom może przejściowo wzrosnąć z powodu uwolnienia cynku z uszkodzonych komórek mięśniowych, a w kolejnych godzinach — obniżyć się wskutek redystrybucji do wątroby. Redakcja radzi powstrzymać się od ciężkich treningów co najmniej dobę przed badaniem.

Każde ostre zapalenie — przeziębienie, uraz, zaostrzenie choroby przewlekłej — obniża poziom cynku w surowicy. To reakcja ostrej fazy: pod wpływem cytokin wątroba aktywnie wychwytuje cynk. Dlatego wynik uzyskany podczas choroby nie świadczy o prawdziwym niedoborze; wraz z cynkiem warto oznaczać białko C-reaktywne i albuminę.

Istotne kwestie techniczne to hemoliza próbki i zanieczyszczenie probówek. Erytrocyty zawierają więcej cynku niż osocze, więc rozpad komórek zawyża wynik. Do badania stosuje się specjalne probówki bez domieszek metali, dlatego lepiej oddawać krew w laboratorium, które regularnie wykonuje ten test. Suplementy z cynkiem przed badaniem warto odstawić po uzgodnieniu z lekarzem, jeśli celem jest ocena własnego statusu.

Kiedy badanie ma sens

Rutynowe oznaczanie cynku u wszystkich sportowców nie jest potrzebne. Test jest przydatny, gdy istnieją konkretne przesłanki: długotrwałe ograniczenie kaloryczności, żywienie wegetariańskie czy wegańskie bez przemyślanej diety, choroby jelit z zaburzeniem wchłaniania, częste infekcje, powolne gojenie ran, utrata smaku czy apetytu, wypadanie włosów.

Inna sytuacja to długotrwałe przyjmowanie suplementów. Nadmiar cynku zaburza przyswajanie miedzi i może spowodować niedokrwistość z niedoboru miedzi oraz neutropenię, co opisano w doniesieniach klinicznych (Willis et al., 2005). Jeśli człowiek miesiącami przyjmuje wysokie dawki cynku, badanie cynku wraz z miedzią i morfologią krwi pomaga w porę zauważyć problem.

Badanie warto interpretować kompleksowo: wraz z wywiadem żywieniowym, morfologią krwi, ferrytyną, albuminą i markerami zapalenia. Żaden pojedynczy wskaźnik nie daje pełnego obrazu, a niski wynik na tle infekcji lepiej sprawdzić ponownie po wyzdrowieniu.

Konsensus MKOl dotyczący suplementów diety (Maughan et al., 2018) podkreśla: pierwiastki śladowe przyjmuje się w celu korekty potwierdzonego lub prawdopodobnego niedoboru, a nie «profilaktycznie» w dużych dawkach. Badanie pomaga odróżnić pierwszą sytuację od drugiej.

Wnioski redakcji

Badanie cynku w surowicy pokazuje stężenie niewielkiej puli transportowej pierwiastka, a nie jego zapasy tkankowe. Jednak przy prawidłowych warunkach pobrania pozostaje najbardziej praktycznym dostępnym markerem.

Wynik silnie zależy od pory dnia, spożycia posiłku, treningu poprzedniego dnia i stanu zapalnego. Bez uwzględnienia tych czynników łatwo uzyskać fałszywy «niedobór».

Dla sportowca test ma sens przy konkretnych ryzykach lub objawach, a także do kontroli długotrwałego przyjmowania suplementów, gdy istnieje zagrożenie niedoborem miedzi.

Polecamy również przeczytać nasze materiały o tym, co oznacza cynk powyżej lub poniżej normy, o badaniu białka C-reaktywnego oraz o ferrytynie i zapasach żelaza u sportowców.

Bibliografia

1. King JC, Brown KH, Gibson RS, et al. Biomarkers of Nutrition for Development (BOND)—Zinc Review. J Nutr. 2016;146(4):858S–885S.
2. Institute of Medicine (US) Panel on Micronutrients. Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc. Washington (DC): National Academies Press; 2001.
3. Lukaski HC. Vitamin and mineral status: effects on physical performance. Nutrition. 2004;20(7–8):632–644.
4. Prasad AS. Zinc in human health: effect of zinc on immune cells. Mol Med. 2008;14(5–6):353–357.
5. Willis MS, Monaghan SA, Miller ML, et al. Zinc-induced copper deficiency: a report of three cases initially recognized on bone marrow examination. Am J Clin Pathol. 2005;123(1):125–131.
6. Maughan RJ, Burke LM, Dvorak J, et al. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. Br J Sports Med. 2018;52(7):439–455.